حوزۀ ادبی حصار و بعضی از ویژگی‌های آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار

چکیده

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های ادبی ماوراءالنهر که در رشد روند ادبیات تاجیک تأثیر گذاشته، دایرۀ ادبی حصار است. در این مقاله سعی شده است بعضی از جنبه‌ها و ویژگی‌های ادبی مذکور بررسی شود. حصار با مؤسسات فرهنگی و اهل ادب خود شهرت داشته است. در میان حاکمان حصار اشخاص علم و ادب‌دوست نیز بوده‌اند که در رشد فرهنگ این کشور سهم بسزا داشته‌اند. ازجمله این حاکمان می‌توان به هشام‌سلطان، قل قوش‌بیگی و... اشاره کرد. در قرن‌های ۱۷-۱۹ میلادی نیز شاعران زیادی با سبب‌های گوناگون، وطن خود حصار را ترک کرده و به شهر و به کشورهای دیگر، به‌خصوص هندوستان، سفر کرده‌اند. ترک وطن شاعران که پیش از هر چیز به وضع ناگوار روزگار آن‌ها بازمی‌گردد، در ماوراءالنهر در این دوره خیلی معمول بود. تصویر این اوضاع ناگوار در اشعار حسرت حصاری، ارثی، فارغ و به‌خصوص کریم دیوانه نمود بیشتری دارد. در آثار شاعران حصار موضوع غریبی نیز جایگاه خاص دارد و این بی‌شک با وضع زندگی مردم و به‌ویژه اهل علم و ادب ارتباط قوی دارد. در آثار باقی‌ماندۀ شاعران حوزه حصار موضوعات مختلف اجتماعی و اخلاقی نیز بازتاب یافته است. تصویر حوادث، وقایع، اشخاص و اشیای مشخص نیز در آثار شاعران حصار خیلی زیاد است. غزل، قصیده، مثنوی و مخمس از قالب‌های پرکاربرد و قطعه، رباعی، مستزاد، ترکیب‌بند و ترجیع‌بند از قالب‌های نسبتاً کم‌کاربرد در میان شاعران حصار است. نوع تازه‌ای که در حوزۀ ادبی حصار عرض وجود کرده، تیتال است که در آثار حسرت دیده می‌شود. سبک شاعران این ناحیه نیز ادامۀ سبک خراسانی و عراقی و یا آمیختۀ خراسانی و هندی است. نگارنده در پایان چنین نتیجه‌گیری کرده که حوزۀ ادبی حصار از اجزای تشکیل‌دهندة ادبیات تاجیک است و بررسی عمیق و همه‌جانبه‌اش به حل و درک مسائل مربوط به تاریخ ادبیات بسیار مساعدت خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Њавзаи адабии Њисор ва баъзе аз вижагињои он

نویسنده [English]

  • Мирзо Муллоањмад
چکیده [English]

Яке аз муњимтарин њавзањои адабии Мовароуннањр, ки дар рушди раванди адабиёти тољик таъсир гузошта, доираи адабии Њисор аст. Дар ин маќола саъй шудааст баъзе аз љанбањо ва вижагињои адабии мазкур баррасї шавад. Њисор бо муассисоти фарњангї ва ањли адаби худ шуњрат доштааст. Дар миёни њокимони Њисор ашхоси илмуадабдўст низ будаанд, ки дар рушди фарњанги ин кишвар сањми басазо доштаанд. Аз љумлаи ин њокимон метавон ба Њишомсултонќул ќушбегї ва... ишора кард. Дар ќарнњои 17-19 мелодї низ шоирони зиёде бо сабабњои гуногун ватани худ- Њисорро тарк кардаву ба шањру кишварњои дигар, бахусус Њиндустон, сафар кардаанд. Тарки ватани шоирон, ки пеш аз њар чиз ба вазъи ногувори рўзгори онњо бозмегардад, дар Мовароуннањр дар ин давра хеле маъмул буд. Тасвири ин авзоъи ногувор дар ашъори Њасрати Њисорї, Ирсї, Фориѓ ва бахусус Карим-девона намуди бештаре дорад. Дар осори шоирони Њисор мавзўи ѓарибї низ љойгоњи хос дорад ва ин бешак бо вазъи зиндагии мардум ва бавижа ањл илму адаб иртиботи ќавї дорад. Дар осори боќимондаи шоирони њавзаи Њисор мавзўоти мухталифи иљтимої ва ахлоќї низ бозтоб ёфтааст. Тасвири њаводис, ваќоеъ, ашхос ва ашёи мушаххас низ дар осори шоирони Њисор хеле зиёд аст. Ѓазал, ќасида, маснавї ва мухаммас аз ќолабњои пуркорбурд ва ќитъа, рубої, мустазод, таркиббанд ва тарљеъбанд аз ќолабњои нисбатан камкорбурд дар миёни шоирони Њисор аст. Навъи тозае, ки дар њавзаи адабии Њисор арзи вуљуд карда, титол аст, ки дар осори Њасрат дида мешавад. Сабки шоирони ин ноњия низ идомаи сабки хуросонї ва ироќї ва ё омехтаи хуросонї ва њиндї аст. Нигоранда дар поён чунин натиљагирї карда, ки њавзаи адабии Њисор аз аљзои ташкилдињандаи адабиёти тољик аст ва баррасии амиќу њамаљонибааш ба њаллу дарки масоили марбут ба таърихи адабиёт бисёр мусоидат хоњад кард.

کلیدواژه‌ها [English]

  • адабиёти тољик
  • Њисор
  • њавзаи адабї