انقلاب فکری و آغاز بیداری در بخارا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار

چکیده

عوامل شکل‌گیری جنبش معارف‌پروری در آغاز سدۀ بیستم و وقایع مرتبط با آن، با مباحثه‌ها و مناظره‌های متعددی در میان محققان، مورخان و تئوریسین‌های انقلابی همراه است. استاد عینی و ف. خواجه‌اف ازجمله محققان تجددخواهی هستند که دربارۀ نحوۀ شکل‌گیری این جنبش و مسائل مرتبط با آن اظهارنظر کرده‌اند. بررسی محققان در این زمینه نشان‌دهندة تأثیر احمد کلّه (پدر ادبیات نوی تاجیک)، احمد دانش و دیگر معارف‌پروران تاجیک مانند واضح و شاهین در شکل‌گیری انقلاب فکری بخاراست. معارف‌پروران دورۀ نو نیز که ادامه‌دهندۀ سنت‌های احمد دانش و آرمان‌های معارف‌پروری او بودند، در شکل‌گیری افکار نوجویان نقشی بارز داشتند. در این مقاله، ضمن تبیین نقش این افراد، تأثیر نشریات داخلی و خارجی مثل حبل‌المتین، چهره‌نما، پرورش، ملانصرالدین، بخارای شریف، وقت، شورا و... در شکل‌گیری جریان بیدارگریبررسی شده است. گسترش کتاب‌های معارف‌پروران ایرانی مثل سیاحت‌نامۀ ابراهیم‌بیک اثر زین‌العابدین مراغه‌ای، کتاب احمد یا سفینۀ طالبی اثر عبدالرحیم طالبوف و نوشته‌های میرزا ملکم‌خان از عوامل دیگری است که در انقلاب فکری بخارا تأثیری انکارناپذیر داشته است. نگارنده در پایان مقاله به این نتیجه رسیده است که آثار معارف‌پروران تاجیک، قلمروی ترکستان و دیگر خلق‌ها، در تفکر و جهان‌بینی روشنفکران تاجیک انقلاب فکری بزرگی را به‌وجود آورد که نمایندگانش با تأسیس مکتب و معارف، سازمان و گروه‌های مخفی، روزنامه و مؤسسه‌های فرهنگی، مردم را به علم‌آموزی، اصلاح و نوسازی جامعه هدایت کردند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Инќилоби фикрї ва оѓози бедорї дар Бухоро

نویسنده [English]

  • Пайванди Гулмурод
چکیده [English]

Авомили шаклгирии љунбиши маорифпарварї дар оѓози садаи бистум ва ваќоеъи муртабит бо он бо мубоњисањо ва мунозирањои мутааддиде дар миёни муњаќќиќон, муаррихон ва назарияпардозони инќилобї њамроњ аст. Устод Айнї ва Ф. Хољаев аз љумлаи муњаќќиќони таљаддудхоње њастанд, ки дар бораи нањваи шаклгирии ин љунбиш ва масоили муртабит бо он изњори назар кардаанд. Баррасии муњаќќиќон дар ин замина нишондињандаи таъсири Ањмади Дониш ва дигар маорифпарварони тољик монанди Возењ ва Шоњин дар шаклгирии инќилоби фикрии Бухорост. Маорифпарварони давраи нав низ, ки идомадињандаи суннатњои Ањмади Дониш ва ормонњои маорифпарварии ў буданд, дар шаклгирии афкори нављӯён наќше бориз доштанд. Дар ин маќола зимни табйини наќши ин афрод, таъсири нашриёти дохилї ва хориљї мисли «Њаблулматин», «Чењранамо», «Парвариш», «Мулло Насриддин», «Бухорои шариф», «Ваќт», «Шўро» ва... дар шаклгирии љараёни бедоргарї баррасї шудааст. Густариши китобњои маорифпарварони эронї мисли «Саёњатномаи Иброњимбек» асари Зайнулобидини Мароѓаї, «Китоби Ањмад ё Сафинаи Толибї» асари Абдуррањим Толибов ва навиштањои Мирзо Малкумхон аз авомили дигарест, ки дар инќилоби фикрии Бухоро таъсире инкорнопазир доштааст. Нигоранда дар поёни маќола ба ин натиља расидааст, ки осори маорифпарварони тољик, ќаламрави Туркистон ва дигар халќњо, дар тафаккур ва љањонбинии равшанфикрони тољик инќилоби фикрии бузургеро ба вуљуд овард, ки намояндагонаш бо таъсиси мактабу маориф, созмон ва гурўњњои махфї, рўзнома ва муассисањои фарњангї мардумро ба илмомўзї, ислоњ ва навсозии љомеа њидоят карданд.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Бухоро
  • маорифпарварї
  • инќилоби фикрї