رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Абдулвоњиди Мунзим–пешгоми љунбиши љадидияعبدالواحد مُنظِم، پیشگام جنبش جدیدیه213621707FAصاحبتبرافاستادیارJournal Article20090705Дар садаи бистуми мелодї муњаќќиќони даврони Шўравї аз тањлили амиќ ва њамаљониба рољеъ ба намояндагони љунбиши љадидия дур монда буданд. Аммо дар ду дањаи ахир тањќиќу пажўњиш дар бораи ин гурўњ, ки дар таърих бо номи «љадидон» ва осорашон бо унвони «адабиёти љадидї» шинохта мешавад, дар миёни пажўњишгарони тољик равнаќ гирифтааст. Аз миёни намояндагони насли дувуми маорифпарварони тољик маќому манзилати Абдулвоњиди Мунзим дар љунбиши љадидї ва бедории фикрї бисёр бузург аст. Дар таърихи афкори сиёсї ва иљтимоии тољик, дар канори хадамоти адабї-маданї хидмати Мунзим дар нусхабардории «Наводир-ул-ваќоеъ»-и Ањмад махдуми Дониш ва маљмўъаи ашъори Муњаммадсиддиќи Њайратро наметавон нодида гирифт. Бемуболиѓа бояд таъкид кард, ки «Наводир-ул-ваќоеъ» дар шаклгирии шахсияти Мунзим ва инќилоби фикрии ў наќше бузург доштааст. Мунзим дар канори ошної бо ин асар, аз тариќи мтолиаи нашриёте мисли «Њаблулматин», «Сиротулмустаќим», «Ваќт», «Муллонасриддин», «Самарќанд» ва... бо бисёре аз масъалањо ва њаводиси оѓози садаи бисти мелодї ошно шуд. Њамчунин ў дар ростои густариши фаъолиятњои маорифпарваронаи худ ба тадвини китобњои таълимї барои мактаббачагон пардохт. Аммо мутаассифона мактаби ў дар муддати кўтоње аз сўи авомили иртиљої баста шуд. Пас аз он Мунзим бо њамкории иддаи дигаре чун Айнї, Њамдї, Мансуров ва... созмоне махфї бо номи «Тарбияти атфол» таъсис кард ва дар идома бо њамкории аъзои фаъоли ин созмон иќдом ба таъсиси аввалин рўзнома ба забони тољикї бо унвони «Бухорои шариф» ва баъд аз он низ шурўъ ба чопи рўзномае ўзбакї бо номи «Тўрон» кард. Ў муддате низ риёсати фирќаи Љавонбухорёнро бар уњда дошт, ки баъд аз ташкили шуъбаи маскавии ин фирќа аз фаъолият дар он даст кашид.در سدۀ بیستم میلادی، محققان دوران شوروی از تحلیل عمیق و همهجانبه راجع به نمایندگان جنبش جدیدیه دور مانده بودند؛ اما در دو دهۀ اخیر تحقیق و پژوهش دربارۀ این گروه که در تاریخ با نام «جدیدان» و آثارشان با عنوان «ادبیات جدیدی» شناخته میشود، در میان پژوهشگران تاجیکی رونق گرفته است. از میان نمایندگان نسل دوم معارفپروران تاجیک مقام و منزلت عبدالواحد منظم در جنبش جدیدی و بیداری فکری بسیار بزرگ است. در تاریخ افکار سیاسی و اجتماعی تاجیک، در کنار خدمات ادبی- مدنی، خدمت منظم در نسخهبرداری <em>نوادرالوقایع</em> احمد مخدوم دانش و مجموعۀ اشعار محمدصدیق حیرت را نمیتوان نادیده گرفت. بیمبالغه باید تأکید کرد که <em>نوادرالوقایع</em> در شکلگیری شخصیت منظم و انقلاب فکری او نقشی بزرگ داشته است. منظم در کنار آشنایی با این اثر، از طریق مطالعۀ نشریاتی مثل<em> حبلالمتین</em>، <em>صراطالمستقیم</em>، <em>وقت</em>، <em>ملانصرالدین</em>،<em> سمرقند</em> و... با بسیاری از مسئلهها و حوادث آغاز سدۀ بیست میلادی آشنا شد. همچنین او در راستای گسترش فعالیتهای معارفپرورانۀ خود به تدوین کتابهای تعلیمی برای مکتببچگان پرداخت؛ اما متأسفانه مکتب او در مدت کوتاهی ازسوی عوامل ارتجاعی بسته شد. پس از آن منظم با همکاری عدۀ دیگری چون عینی، حمدی، منصوراف و... سازمانی مخفی با نام «تربیت اطفال» تأسیس کرد و در ادامه با همکاری اعضای فعال این سازمان اقدام به تأسیس اولین روزنامه به زبان تاجیکی باعنوان <em>بخارای شریف</em> و بعد از آن نیز شروع به چاپ روزنامهای ازبکی با نام <em>توران</em> کرد. او مدتی نیز ریاست فرقۀ جوانبخاریان را برعهد داشت که بعد از تشکیل شعبۀ مسکویی این فرقه، از فعالیت در آن دست کشید.https://www.rudakijournal.ir/article_21707_47fc570e3957a5078150824ea96416e1.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Дар бораи манѓития ва Мирзо Муњаммадазимуддини Сомїدربارۀ منغیتیّه و میرزامحمد عظیمالدین سامی374821708FAزلفیهحسناواپژوهشگرJournal Article20090905Мирзо Муњаммадазимуддини Сомї (1837-1908) яке аз шахсиятњои маъруфи адабиёт ва фарњанги Бухоро дар нимаи дувуми асри нуздањуми мелодї аст. Ў муддати зиёде дар дарбори амир Музаффар ва амир Абдулањад ба унвони воќеанигори расмї ва дабири мукотибот ва асноди муњимми таърихї ифои вазифа кардааст. Осори Сомї шомили «Таърихи салотини манѓития», «Туњфаи шоњї» ва маснавињои «Дахмаи шоњон» ва «Миръотулхаёл» аст. Муњимтарин вижагии маснавии «Дахмаи шоњон», ки симои Сомиро њамчун шахсе далеру шуљоъ нишон медињад, он аст, ки вай намояндагони хонадони манѓитияро њаљв кардааст. Бино бар ин њадаф аз навиштани ин маснавї баёни давлатдории подшоњон набуда, балки муаллиф хостааст, ки ин подшоњони зулмпешаро мазаммат кунад. «Миръотулхаёл», ки иборат аз 121 боб аст, маљмўъаи њикоёти гуногуни адабї, шарњи њол ва мутоибаест, ки Сомї дар бораи 34 шоири тољики садаи нуздањуми мелодї навиштааст. Дар бораи девони Сомї тазкиранависон чизе нагуфтаанд. Аммо дар тазкирањо ва баёзњои авохири садаи нуздањуми мелодї ашъори зиёде аз ў дарљ шудааст. Ашъори Сомї навъе эътирози ў ба кирдори амирони даврон аст. Вай дар ѓазалиёташ норизоятии худро аз сиёсат ва кирдори давлатмардон, авзоъи иљтимоии аморати Бухоро ва зиндагии тангдастона ва тираи мардуми зањматкаш инъикос додааст. Cомї њамчунин ба унвони муншии донишманд ва боистеъдод таљрибаи чандинсолаи худро дар хусуси номанигорї ва ба таври куллї иншонависї дар рисолаи «Санъати мањзун» љамъоварї кардааст.میرزامحمد عظیمالدین سامی (۱۸۳۷-۱۹۰۸م) یکی از شخصیتهای معروف ادبیات و فرهنگ بخارا در نیمۀ دوم عصر نوزدهم میلادی است. او مدت زیادی در دربار امیرمظفر و امیرعبدالاحد بهعنوان واقعهنگار رسمی و دبیر مکاتبات و اسناد مهم تاریخی ایفای وظیفه کرده است. آثار سامی شامل <em>تاریخ سلاطین منغیتیه</em>، <em>تحفۀ شاهی</em>، و مثنویهای <em>دخمۀ شاهان</em> و <em>مرآهالخیال</em> است. مهمترین ویژگی مثنوی <em>دخمۀ شاهان</em> که سیمای سامی را همچون شخصی دلیر و شجاع نشان میدهد، آن است که وی نمایندگان خاندان منغیتیه را هجو کرده است. بنابراین هدف از نوشتن این مثنوی بیان دولتداری پادشاهان نبوده، بلکه مؤلف خواسته است که این پادشاهان ظلمپیشه را مذمت کند. <em>مرآهالخیال</em> که عبارت از ۱۲۱ باب است، مجموعۀ حکایات گوناگون ادبی، شرححال و مطایبهای است که سامی دربارۀ ۳۴ شاعر تاجیک سدۀ نوزدهم میلادی نوشته است. دربارۀ <em>دیوان سامی</em> تذکرهنویسان چیزی نگفتهاند؛ اما در تذکرهها و بیاضهای اواخر سدۀ نوزدهم میلادی اشعار زیادی از او درج شده است. اشعار سامی نوعی اعتراض او به کردار امیران دوران است. وی در غزلیاتش نارضایتی خود را از سیاست و کردار دولتمردان، اوضاع اجتماعی امارت بخارا و زندگی تنگدستانه و تیرۀ مردم زحمتکش انعکاس داده است. سامی همچنین بهعنوان منشی دانشمند و بااستعداد، تجربۀ چندینسالۀ خود را درخصوص نامهنگاری و به طور کلی انشانویسی در رسالۀ <em>صنعت محزون</em> جمعآوری کرده است.https://www.rudakijournal.ir/article_21708_66b6ce05f3da543dd3e67c8ab0684504.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Тањаввули дидгоњи ислоњталабони Бухоро дар масоили назарї ва амалии ќудрати сиёсїتحول دیدگاه اصلاحطلبان بخارا در مسائل نظری و عملی قدرت سیاسی497821709FAعبداللهرهنمااستادیارJournal Article20090705Яке аз масоили муњимме, ки чи дар замони Шўравї ва чи пас аз истиќлоли Тољикистон дар љадидияшиносии тољик мавриди бањс аст, назари љадидон дар бораи сиёсат ва њокимияти сиёсї аст. Баррасии манобеъи мављуд дар мавзўъи љадидия нишон медињад, кўшишњое, ки барои арзёбии дидгоњи љадидон дар бораи масоили фарњангї ва сиёсї баамаломада њаргиз натавонистааст моњияти воќеии ин њаракатро нишон дињад. Дар ин маќола бо дар назар гирифтани љањонбинии љадидон, дидгоњњои бевоситаи онњо дар бораи масъалањои њокимияти сиёсї баррасї шуда ва бо тањлили таълимоти љадидони Бухоро дар бораи њокимияти сиёсї ва моњияту хусусиятњои он натоиље бад-ин шарњ ба даст омадааст: 1. Душвории тањлили дидгоњњои љадидон ба далели дар дастрас набудани осори онњо; 2. Бетаваљљуњии љадидон ба мавзўъоти назарї мисли сарчашмаи ќудрати сиёсї, моњияти њокимият ва...; 3. Таъкиди љадидон дар оѓози кор бар пайванди њокимият бо адолат ва шариати исломї ва гароиши онњо дар мароњили баъд ба назарияи ташкили давлат ва њокимияти сиёсї бар асоси миллат; 4. Ривољи падидањои муњимми сиёсї њамчун мањфили сиёсї, њизби сиёсї, барномаи њизбї ва... барои нахустин бор аз сўи љадидон ва вуруди фаъолияти сиёсии тољикон ба марњалаи муосир; 5. Баргузидани низоми салтанати аморатї ба унвони модели идеоли њокимият дар мароњили аввали фаъолияти љадидон; 6. Гароиш ба љумњурихоњї дар мароњили баъдї ва пас аз итминон аз ислоњнопазирии њукумати Бухоро; 7. Ќоил шудани ихтиёроти васеъ барои шохањои њокимияти давлатї, интихоби рањбарияти иљроиия аз сўи шўро ва њокимияти ќонунгузор аз тарафи маљлис ва њокимияти ќазої аз љониби ќузоти интихобї дар низоми љумњурии тољикон; 8. Таъсиси давлати миллии тољикї аз тарафи намояндагони љадидия; 9. Истифода аз мафњуми гирофик ё хатти тањаввули фикрии љадидон барои табйини моњияти динамикии дидгоњњои онњо ва истифода аз мафњуми рангинкамон ё тайфи афкори сиёсии онњо барои табйини дидгоњњои шохањои мухталиф.یکی از مسائل مهمی که چه در زمان شوروی و چه پس از استقلال تاجیکستان در جدیدیهشناسی تاجیک مورد بحث است، نظر جدیدان دربارۀ سیاست و حاکمیت سیاسی است. بررسی منابع موجود در موضوع جدیدیه نشان میدهد کوششهایی که برای ارزیابی دیدگاه جدیدان دربارۀ مسائل فرهنگی و سیاسی به عمل آمده، هرگز نتوانسته است ماهیت واقعی این حرکت را نشان دهد. در این مقاله با درنظر گرفتن جهانبینی جدیدان، دیدگاههای بیواسطة آنها دربارۀ مسئلههای حاکمیت سیاسی بررسی شده و با تحلیل تعلیمات جدیدان بخارا دربارۀ حاکمیت سیاسی و ماهیت و خصوصیتهای آن نتایجی بدین شرح بهدست آمده است: ۱. دشواری تحلیل دیدگاههای جدیدان بهدلیل در دسترس نبودن آثار آنها؛ ۲. بیتوجهی جدیدان به موضوعات نظری مثل سرچشمۀ قدرت سیاسی، ماهیت حاکمیت و...؛ ۳. تأکید جدیدان در آغاز کار بر پیوند حاکمیت با عدالت و شریعت اسلامی و گرایش آنها در مراحل بعد به نظریۀ تشکیل دولت و حاکمیت سیاسی براساس ملت؛ ۴. رواج پدیدههای مهم سیاسی همچون محفل سیاسی، حزب سیاسی، برنامۀ حزبی و... برای نخستین بار ازسوی جدیدان و ورود فعالیت سیاسی تاجیکان به مرحلۀ معاصر؛ ۵. برگزیدن نظام سلطنت امارتی بهعنوان مدل ایدئال حاکمیت در مراحل اول فعالیت جدیدان؛ ۶. گرایش به جمهوریخواهی در مراحل بعدی و پس از اطمینان از اصلاحناپذیری حکومت بخارا؛ ۷. قائل شدن اختیارات وسیع برای شاخههای حاکمیت دولتی، انتخاب رهبریت اجراییه ازسوی شورا و حاکمیت قانونگذار ازطرف مجلس و حاکمیت قضایی ازجانب قضات انتخابی در نظام جمهوری تاجیکان؛ ۸. تأسیس دولت ملی تاجیکی ازطرف نمایندگان جدیدیه؛ ۹. استفاده از مفهوم گرافیک یا خط تحول فکری جدیدان برای تبیین ماهیت دینامیکی دیدگاههای آنها و استفاده از مفهوم رنگینکمان یا طیف افکار سیاسی آنها برای تبیین دیدگاههای شاخههای مختلف.https://www.rudakijournal.ir/article_21709_7496bfb74b0737a432d357c6de4b50d0.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Ривояте хотираангез аз адиби нављўروایتی خاطرهانگیز از ادیبی نوجو799221710FAمرتضیزینالدینافاستاد ملی دانشگاه تاجیکستانJournal Article20090706«Ситорае дар тирашаб» романи таърихии нависанда ва донишманди тољик Расул Њодизода аст, ки аз рўзгори яке аз шахсиятњои маъруфу машњури садаи нуздањуми мелодї Ањмади Дониш оѓоз мешавад. Ин роман њикояте хотираангез аст аз бедории андеша ва афкори адиби навхоњ ва нављў Ањмади Дониш, ки дар Бухорои шариф инќилоби фикриро бунён гузошт. Дар ин роман, ки мањсули љустуљў ва андешањои чандинсолаи Расул Њодизода аст, муаллиф симои Ањмади Донишро дар иртибот бо рўйдодњои замон, ањволи иљтимої-сиёсї ва иќтисодию фарњангии Бухоро тасвир кардааст. Бино бар ин, симои марказии ин асар Ањмади Дониш аст ва њамаи рўйдодњо бо ширкати ў сурат мегирад. Њодизода дар ин роман ба маќом ва наќши таърихии Оренбург, шањри ќадимии исломї дар сиёсати дохилї ва хориљии давлати Русия таъкид карда ва пойдории муносибатњои тиљорї бо хонигарии исломї, фиристодани гумоштањои забондон ва соњибмаърифати исломиро ба дигар гўшањои мусулмоннишин, бо асноду мадорики мустанад тасвир намудааст. Ањмади Дониш баъд аз боздид аз шањрњои гуногуни Русия ва тарзи давлатдории рус, ки кишварњои исломиро забт карда буд, ба ин натиља расид, ки љомеъаи Бухоро ниёз ба ислоњоти љиддї дорад. Ин љињат дар романи «Ситорае дар тирашаб» бо тамоми љузъиёт ва нозукињояш тасвир шудааст. Ањмад махдуми Дониш ба мадади сафарњояш ба Русия ва суњбату мулоќотњояш бо равшанфкрон ва донишмандони тотор ба ин натиља расид, ки кишварњои исломї низ чун давлатњои аврупої бояд дар тамаддун ва тараќќї наќш дошта бошанд ва ин љињат низ дар романи Њодизода инъикос ёфтааст.<em>ستارهای در تیرهشب</em> رمان تاریخی نویسنده و دانشمند تاجیک، رسول هادیزاده، است که از روزگار یکی از شخصیتهای معروف و مشهور سدۀ نوزدهم میلادی، احمد دانش، آغاز میشود. این رمان حکایتی خاطرهانگیز است از بیداری اندیشه و افکار ادیب نوخواه و نوجو، احمد دانش که در بخارای شریف انقلاب فکری را بنیان گذاشت. در این رمان که محصول جستوجو و اندیشههای چندینسالۀ رسول هادیزاده است، مؤلف سیمای احمد دانش را در ارتباط با رویدادهای زمان، احوال اجتماعی- سیاسی، و اقتصادی و فرهنگی بخارا تصویر کرده است؛ بنابراین، سیمای مرکزی این اثر احمد دانش است و همۀ رویدادها با شرکت او سرعت میگیرد. هادیزاده در این رمان به مقام و نقش تاریخی آرینبورگ، شهر قدیمی اسلامی، در سیاست داخلی و خارجی دولت روسیه، تأکید کرده و پایداری مناسبتهای تجاری با خانیگری اسلامی، فرستادن گماشتههای زباندان و صاحب معرفت اسلامی را به دیگر گوشههای مسلماننشین، با اسناد و مدارک مستند تصویر نموده است. احمد دانش بعد از بازدید از شهرهای گوناگون روسیه و طرز دولتداری روس که کشورهای اسلامی را ضبط کرده بود، به این نتیجه رسید که جامعۀ بخارا نیاز به اصلاحات جدی دارد. این جهت در رمان <em>ستارهای در تیرهشب</em> با تمام جزئیات و نازکیهایش تصویر شده است. احمد مخدوم دانش به مدد سفرهایش به روسیه و صحبت و ملاقاتهایش با روشنفکران و دانشمندان تاتار به این نتیجه رسید که کشورهای اسلامی نیز چون دولتهای اروپایی باید در تمدن و ترقی نقش داشته باشند و این جهت نیز در رمان هادیزاده انعکاس یافته است.https://www.rudakijournal.ir/article_21710_4f31e209e022bbda5d0246b3e5ab6c38.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601«Инќилоби Бухоро» ё «балво»-и Бухоро?انقلاب بخارا» یا «بلوا»ی بخارا9312821711FAمحمدجانشکوری بخاراییاستادیارJournal Article20090706Ин маќола бахше аз китоби «Фитнаи инќилоб дар Бухоро»- асари Муњаммадљон Шакурии Бухороист, ки бо њадафи табйини моњияти ончи ба Инќилоби Бухоро мавсум аст, ба нигориш даромадааст. Нигоранда дар ин маќола гуфтањо ва назарњои Садриддин Айниро дар китоби «Таърихи Инќилоби Бухоро», дар бораи рўйдодњои ду дањаи оѓозини садаи бистум, бахусус солњои 1917-1920 мабно ќарор дода ва ба тањлили њаводиси ин давра пардохтааст. Ин китоб нахустин таърихномаи Инќилоби Бухорост, ки дар айёми вуќўъи воќеа навишта шудааст ва аз он љо, ки устод Айнї яке аз фаъолтарин афрод дар арсаи иљтимоъ буд ва аз бисёре аз рухдодњои замон огоњї дошт, гувоњии ў хеле эътибор дорад. Дар ин маќола тамоми њаводиси бавуќўъпайваста дар поёни август ва оѓози сентябри соли 1920 зайли њашт бахши муљаззо табйину баррасї шуда ва дар поён нигоранда ба ин натиља расидааст, ки рухдодњои пурталотуми ин чанд рўз дар Бухоро њаргиз ба инќилоби иљтимої монандї надоштааст ва тибќи назари Садри Зиё рухдодњои ин чањор рўз на инќилоби иљтимої, балки нобудии ватани муќаддас буда ва бештар аз ин ки битавон онро Инќилоби Бухоро донист, бало ва балво будааст.این مقاله بخشی از کتاب <em>فتنۀ انقلاب در بخارا</em> اثر محمدجان شکوری بخارایی است که با هدف تبیین ماهیت آنچه به انقلاب بخارا موسوم است، به نگارش درآمده است. نگارنده در این مقاله گفتهها و نظرهای صدرالدین عینی را در کتاب <em>تاریخ انقلاب بخارا</em>، دربارۀ رویدادهای دو دهۀ آغازین سدۀ بیستم، بهخصوص سالهای ۱۹۱۷-۱۹۲۰م مبنا قرار داده و به تحلیل حوادث این دوره پرداخته است. این کتاب نخستین تاریخنامۀ انقلاب بخاراست که در ایام وقوع واقعه نوشته شده است و از آنجا که استاد عینی یکی از فعالترین افراد در عرصۀ اجتماع بود و از بسیاری از رخدادهای زمان آگاهی داشت، گواهی او خیلی اعتبار دارد. در این مقاله تمام حوادث بهوقوع پیوسته در پایان آگوست و آغاز سپتامبر سال ۱۹۲۰م ذیل هشت بخش مجزا تبیین و بررسی شده و در پایان نگارنده به این نتیجه رسیده است که رخدادهای پرتلاطم این چند روز در بخارا هرگز به انقلاب اجتماعی مانندی نداشته است و طبق نظر صدر ضیا رخدادهای این چهار روز نه انقلاب اجتماعی، بلکه نابودی وطن مقدس بوده و بیشتر از اینکه بتوان آن را انقلاب بخارا دانست، بلا و بلوا بوده است.https://www.rudakijournal.ir/article_21711_1d73ce2a7a702db385aa9056c7a0ff13.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Мањфили адабии Садри Зиё ва инќилоби фикрї дар Бухороمحفل ادبی صدر ضیا و انقلاب فکری در بخارا12915421712FAمحمدجانشکوری بخاراییاستادیارJournal Article20090706Шарифљон махдуми Садри Зиё–шоир, насрнавис ва муаррихи барљастаи тољик аст, ки манзили ў солњо мањфили шеършиносон будааст. Дар ин мањфил шоирон ва шеършиносон шеър мехонданд ва ашъори якдигарро наќд мекарданд ва навиштањои нависандагони замонро аз назар мегузаронданд. Мањфили адабии Садри Зиё аз масъалањои иљтимоии замон дур набуд ва доѓтарин масоилро мавриди баррасї ќарор медод. Яке аз маорифпарвароне, ки аќоидаш дар мањфили адабии Садри Зиё эътибори фаровон дошт, Ањмад махдуми Дониш аст. Аз ин рў дар ин мањфил масъалањои адабиёти замон ва шеъру шоирї аз дидгоњи маорифпарварии Ањмади Дониш баррасї мешуд. Мањфили адабии Садри Зиё аз тариќи баррасии шеъри шоирони классик ва низ шеъри шоирони њозир дар ин мањфил ба «мактаби адабиёти давра» табдил шуда буд. Аз эњтимол дур нест, ки дар ин мактаб равияњои тозаи шеъри тољикї, ончи Садри Зиё «шеъри нав» номидааст, низ матрањ шуда бошад. Ин мањфил на танњо «мактаби адабиёти он давра» буда, балки яке аз марокизи рушди њаќгўї низ ба шумор меомадааст. Ин њаќгўї дар воќеъ навъи вижаи озодандешї ва муќовамати иљтимої ва сиёсї буда, ки мањфили Садри Зиё дар таќвият ва густариши он наќши барљаста доштааст. Бино бар ин метавон гуфт мањфили Садри Зиё моњиятан бо мањфили Ањмади Дониш яке будааст. Рисолати таърихии мањфили адабии Садри Зиё ин будааст, ки љасорати њаќгўї, маорифпарварї ва пархоши иљтимоиро, ки Ањмади Дониш ба майдон овард, устувор кунад ва заминаи лозимро барои нуфузи маорифпарварї дар љомеа омода намояд. Нигоранда дар поёни ин бањс ба ин натиља расидааст, ки Садри Зиё яке аз талошгарони љасури зидди уламои муртаљеъ, зидди адолат ва беадолатї буда ва фаъолиятњои ў ба њамроњи гурўњи мухолифон дар тањаввули инќилоби фикрии Бухоро наќше муњим доштааст.شریفجان مخدوم صدر ضیا شاعر، نثرنویس و مورخ برجستۀ تاجیک است که منزل او سالها محفل شعرشناسان بوده است. در این محفل شاعران و شعرشناسان شعر میخواندند و اشعار یکدیگر را نقد میکردند و نوشتههای نویسندگان زمان را ازنظر میگذراندند. محفل ادبی صدر ضیا از مسئلههای اجتماعی زمان دور نبود و داغترین مسائل را مورد بررسی قرار میداد. یکی از معارفپرورانی که عقایدش در محفل ادبی صدر ضیا اعتبار فراوان داشت، احمد مخدوم دانش است؛ ازاینرو در این محفل مسئلههای ادبیات زمان و شعر و شاعری از دیدگاه معارفپروری احمد دانش بررسی میشد. محفل ادبی صدرضیا از طریق بررسی شعر شاعران کلاسیک و نیز شعر شاعران حاضر در این محفل به «مکتب ادبیات دوره» تبدیل شده بود. از احتمال دور نیست که در این مکتب رویههای تازۀ شعر تاجیکی، آنچه که صدر ضیا «شعر نو» نامیده است، نیز مطرح شده باشد. این محفل نهتنها «مکتب ادبیات آن دوره» بوده، بلکه یکی از مراکز رشد حقگویی نیز بهشمار میآمده است. این حقگویی درواقع نوع ویژۀ آزاداندیشی و مقاومت اجتماعی و سیاسی بوده که محفل صدر ضیا در تقویت و گسترش آن نقش برجسته داشته است. بنابراین میتوان گفت محفل صدر ضیا ماهیتاً با محفل احمد دانش یکی بوده است. رسالت تاریخی محفل ادبی صدر ضیا این بوده است که جسارت حقگویی، معارفپروری و پرخاش اجتماعی را که احمد دانش به میدان آورد، استوار کند و زمینۀ لازم را برای نفوذ معارفپروری در جامعه آماده نماید. نگارنده در پایان این بحث به این نتیجه رسیده است که صدر ضیا یکی از تلاشگران جسور ضدعلمای مرتجع، ضدعدالت و بیعدالتی بوده و فعالیتهای او بههمراه گروه مخالفان در تحول انقلاب فکری بخارا نقشی مهم داشته است.https://www.rudakijournal.ir/article_21712_690db34e0d336cce376b5b73b7d39f3d.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Ормонњои миллї ва динї дар «Наводир-ул-ваќоеъ»-иآرمانهای ملی و دینی در نوادرالوقایع احمد دانش15517021713FAخاصیتعالمیاستادیارJournal Article20090706Яке аз бунёнгузорони љараёни равшангароии тољик дар садаи нуздањуми мелодї, ки дар шинохти дурусти љомеа ва ањкоми исломї ба њамватанон ва муосирони худ хадамоти шоистае кард, Ањмад махдуми Дониш аст. Дар ин маќола муњимтарин асари Ањмади Дониш–«Наводир-ул-ваќоеъ» мавриди баррасї ќарор гирифта ва масоилу мавзўъоти мундариљ дар он табйин ва тањлил шудааст. Дониш дар «Наводир-ул-ваќоеъ» њангоми баёни андеша бештар воќеънигар аст. Ў ба унвони як муњаќќиќ худро мањсури муњит накарда ва марзњои замону маконро дарнавардидааст. «Наводир-ул-ваќоеъ» ба унвони як рисолаи илмї бештар ба баёни низоми табаќотї ва вазъи иљтимоии љањон мепардозад. Ин асар чун соири осор ва манобеъи таърихї аз тариќи манзумањои ривоятї шакл нагирифта ва Ањмади Дониш бидуни суханпардозињои ѓайривоќеї вазъи иљтимої ва сиёсии љањонро дар охири садаи нуздањи мелодї ба таври воќеї ба раштаи тањќиќ кашидааст. Андеша ва мулоњизањои Ањмади Дониш дар ин рисоларо метавон зайли чањор маврид ба ин шарњ хулоса кард: 1. Ањмади Дониш дар пешгуфтори ин асар тањќиќоти уламоро дар бораи кишварњои пешрафтаи дунё зикр карда ва ба нашри ин тањќиќот аз љониби давлат таъкид кардааст; 2. Дониш аз кишварњои пешќадам дар ислоњот мутаассир нест ва дар ин асар ба унвони мунтаќиди Ѓарб андешаронї мекунад; 3. Равшангарої ва ислоњхоњии Дониш реша дар таърихи давлатдории тољик дорад ва набояд бо ислоњхоњии кишварњои аврупої мавриди ќиёс ќарор гирад; 4. «Наводир-ул-ваќоеъ» асаре бадеї-публитсистї аст, ки муаллиф дар он ормонњои миллиро ташрењ карда, ки дар худогоњї ва инќилоби фикрии равшангароёни насли дувуми Бухоро наќши барљаста доштааст.یکی از بنیانگذاران جریان روشنگرایی تاجیک در سدۀ نوزدهم میلادی که در شناخت درست جامعه و احکام اسلامی به هموطنان و معاصران خود خدمات شایستهای کرد، احمد مخدوم دانش است. در این مقاله مهمترین اثر احمد دانش، <em>نوادرالوقایع</em>، مورد بررسی قرار گرفته و مسائل و موضوعات مندرج در آن تبیین و تحلیل شده است. دانش در نوادرالوقایع هنگام بیان اندیشه بیشتر واقعنگر است. او بهعنوان یک محقق خود را محصور محیط نکرده و مرزهای زمان و مکان را درنوردیده است. <em>نوادرالوقایع</em> بهعنوان یک رسالة علمی بیشتر به بیان نظام طبقاتی و وضع اجتماعی جهان میپردازد. این اثر چون سایر آثار و منابع تاریخی از طریق منظومههای روایتی شکل نگرفته و احمد دانش بدون سخنپردازیها غیرواقعی، وضع اجتماعی و سیاسی جهان را در آخر سدۀ نوزده میلادی بهطور واقعی به رشتۀ تحقیق کشیده است. اندیشه و ملاحظههای احمد دانش در این رساله را میتوان ذیل چهار مورد به این شرح خلاصه کرد: ۱. احمد دانش در پیشگفتار این اثر تحقیقات علما را دربارۀ کشورهای پیشرفتۀ دنیا ذکر کرده و به نشر این تحقیقات ازجانب دولت تأکید کرده است؛ ۲. دانش از کشورهای پیشقدم در اصلاحات متأثر نیست و در این اثر بهعنوان منتقد غرب اندیشهرانی میکند؛ ۳. روشنگرایی و اصلاحخواهی دانش ریشه در تاریخ دولتداری تاجیک دارد و نباید با اصلاحخواهی کشورهای اروپایی مورد قیاس قرار گیرد؛ ۴. نوادرالوقایع اثری بدیعی- پوپلیستی است که مؤلف در آن آرمانهای ملی را تشریح کرده که در خودآگاهی و انقلاب فکری روشنگرایان نسل دوم بخارا نقش برجسته داشته است.https://www.rudakijournal.ir/article_21713_6a1cf9ff786388fe8796c57ec63d1075.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Равшангароии тољик ва љањони навروشنگرایی تاجیک و جهان نو17119821714FAپیوندگلمراداستادیارJournal Article20090706Ин маќола бо њадафи табйини љараёни равшангароии тољик ба нигориш даромадааст. Дар авохири садаи нуздањум ва авоили садаи бистуми мелодї муборизаи миллї-озодихоњии мардуми тољик ба марњалае нав расид ва дар тафаккури мардум дигаргунињои инќилобї ба вуљуд омад. Ин масъала ба навбаи худ сабаб шуд, ки равшанфкрон ба тарзи зиндагонии фарангиён бо чашми ибрат бингаранд. Яке аз ин равшанфикрон, ки ба њиммати ў адабиёти равшангароии тољик арзи вуљуд кард, Ањмад махдуми Дониш аст. Вай бо мушоњидаи пешрафти Ѓарб, бавижа Русия, дар шароите, ки дар Бухоро сатњи таълиму тадрис башиддат поин омада буд, ба ин натиља расид, ки кишвар ба ислоњоти љиддї ниёз дорад. Масоили гуногуни љањони пешрафтаи муосир ва аќибмондагии теъдоде аз мамолики Шарќ, бавижа аморати Бухоро дар осори Абдуррауфи Фитрат низ мавриди бањсу мунозираи даќиќ ќарор гирифтааст. Фитрат дар осори худ зарурати ислоњоти иљтимоию иќтисодї ва фарњангии кишварро матрањ кард. Ў дар ду асар «Мунозира» ва «Баёноти сайёњи њиндї» ањволи иљтимої ва иќтисодии иморати Бухорои оѓози садаи бистуми мелодиро ба раштаи тањќиќ кашидааст. Осори насрии воќеъгароёнаи Фитрат заминае муносиб барои омодасозии афкори хонандагон барои мутолиаи матбуот фароњам кард ва бад-ин тартиб дар соли 1912 нахустин рўзномаи тољикї бо унвони «Бухорои шариф» мунташир шуд, ки равзанае аз илму маърифат ба рўйи мардуми Бухоро боз мекард. Баъд аз он низ сардабири рўзнома Мирзољалол Юсуфзода барои нахустин бор мавзўъи таъсиси «Љамъияти нашри маориф»-ро бар асоси оиннома матрањ кард. Њарчанд бо вуљуди талошњои зиёде, ки дар ибтидои ќарни бистуми мелодї барои ислоњи љомеа анљом шуд, љараёни маорифпарварї ва равшангарої ба комёбии бузурге ноил нашуд, дар андешаву афкори мардум инќилобе бузург ба вуљуд омад.این مقاله با هدف تبیین جریان روشنگرایی تاجیک به نگارش درآمده است. در اواخر سدۀ نوزدهم و اوایل سدۀ بیستم میلادی مبارزۀ ملی- آزادیخواهی مردم تاجیک به مرحلهای نو رسید و در تفکر مردم دگرگونیهای انقلابی بهوجود آمد. این مسئله بهنوبۀخود سبب شد که روشنفکران به طرز زندگانی فرنگیان با چشم عبرت بنگرند. یکی از این روشنفکران که به همت او ادبیات روشنگرایی تاجیک عرض وجود کرد، احمد مخدوم دانش است. وی با مشاهدۀ پیشرفت غرب، بهویژه روسیه، در شرایطی که در بخارا سطح تعلیم و تدریس بهشدت پایین آمده بود، به این نتیجه رسید که کشور به اصلاحات جدی نیاز دارد. مسائل گوناگون جهان پیشرفتۀ معاصر و عقبماندگی تعدادی از ممالک شرق، بهویژه امارت بخارا، در آثار عبدالرئوف فطرت نیز مورد بحث و مناظرة دقیق قرار گرفته است. فطرت در آثار خود ضرورت اصلاحات اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی کشور را مطرح کرد. او در دو اثر <em>مناظره </em>و <em>بیانات سیاح هندی</em> احوال اجتماعی و اقتصادی امارت بخارای آغاز سدۀ بیستم میلادی را به رشتۀ تحقیق کشیده است. آثار نثری واقعگرایانۀ فطرت زمینهای مناسب برای آمادهسازی افکار خوانندگان برای مطالعۀ مطبوعات فراهم کرد و بدین ترتیب، در سال ۱۹۱۲م نخستین روزنامۀ تاجیکی باعنوان <em>بخارای شریف</em> منتشر شد که روزنهای از علم و معرفت به روی مردم بخارا باز میکرد. بعد از آن نیز سردبیر روزنامه، میرزاجلال یوسفزاده، برای نخستین بار موضوع تأسیس «جمعیت نشر معارف» را براساس آییننامه مطرح کرد. هرچند باوجود تلاشهای زیادی که در ابتدای قرن بیستم میلادی برای اصلاح جامعه انجام شد، جریان معارفپروری و روشنگرایی به کامیابی بزرگی نائل نشد، در اندیشه و افکار مردم، انقلابی بزرگ بهوجود آمد.https://www.rudakijournal.ir/article_21714_686f00871cd791c737f62de38ef67fb4.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Наќши Абдуррауфи Фитрат дар огоњии шуури миллїنقش عبدالرئوف فطرت در آگاهی شعور ملی19922421715FAعبدالخالقنبویاستادیارJournal Article20090706Дар таърихи адабиёти навини тољикї, ки аз ибтидои садаи бистуми мелодї ба баъд љараён дошта ва рушду камоли муайянеро аз сар гузарондааст, осори мансури Абдуррауфи Фитрат љойгоње муњим дорад. Ин маќола бо њадафи баррасии осори Фитрат аз назари дарунмоя ва шаклу услуб ба нигориш даромадааст. Нахустин намунаи насри Фитрат рисолаи «Мунозира» шомили бањси як нафар фарангї бо мударриси бухорої дар хусуси низоъи ќадим ва љадид аст. Жанри ин асар бештар шакли драма дорад ва воситаи тасвири он низ диалог ва мубоњиса аст. Асари дигари Фитрат «Баёноти сайёњи њиндї» аст, ки дар он ањволи номатлуби иљтимої, сиёсї, иќтисодї ва илмии Бухоро ба тасвир кашида шудааст. Бунёди ин асар низ мунозира ва муколима ва бањсу истидлол аст. Ин ду асар сабки навинро дар адабиёти тољикї бунёд гузоштанд ва услуби соданависї ва воќеъгароиро тањким карданд. Рисолањои «Рањбари наљот» ва «Оила» љузъи осори илмї ва ахлоќии Фитрат њастанд, ки хусусияти муњимми онњо доштани барномае мушаххас аст. Муаллиф дар ин ду асар зимни тарњи масоили дардноки љомеа барои расидан ба ормонњои маорифпарварї барномае пешнињод мекунад. Рисолаи «Рањбари наљот» як дастуруламали бузурги ахлоќї, фалсафї, иќтисодї ва маънавї аст, ки дар ин рўзгор низ ба нафъи ањли дин ва миллату башарият аст. Дар рисолаи «Оила» низ аз зарурати ташкили оила ва истењкоми он сухан ба миён омадааст. Нигоранда дар поён, пас аз баррасии осори Фитрат ба ин натиља расидааст, ки осори ин нависандаи ислоњгаро ва таљаддудхоњ на танњо дар замони худ ба унвони барномаи интибоњ ва рањоии кишвар аз аќибмондагї мањсуб мешуданд, балки имрўз низ дар худшиносии маънавї, миллї ва тањкими асоси иљтимоии љомеа метавонанд муассир бошанд.
در تاریخ ادبیات نوین تاجیکی که از ابتدای سدۀ بیستم میلادی بهبعد جریان داشته و رشد و کمال معینی را ازسر گذرانده است، آثار منثور عبدالرئوف فطرت جایگاهی مهم دارد. این مقاله با هدف بررسی آثار فطرت ازنظر درونمایه و شکل و اسلوب به نگارش درآمد است. نخستین نمونۀ نثر فطرت، رسالۀ <em>مناظره</em>، شامل بحث یک نفر فرنگی با مدرس بخارایی درخصوص نزاع قدیم و جدید است. ژانر این اثر بیشتر شکل درام دارد و واسطۀ تصویری آن نیز دیالوگ و مباحثه است. اثر دیگر فطرت <em>بیانات سیاح هندی</em> است که در آن احوال نامطلوب اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و علمی بخارا بهتصویر کشیده شده است. بنیاد این اثر نیز مناظره و مکالمه، و بحث و استدلال است. این دو اثر سبکی نوین را در ادبیات تاجیکی بنیاد گذاشتند و اسلوب سادهنویسی و واقعگرایی را تحکیم کردند. رسالههای <em>رهبر نجات</em> و <em>عایله</em>، جزء آثار علمی و اخلاقی فطرت هستند که خصوصیت مهم آنها داشتن برنامهای مشخص است. مؤلف در این دو اثر ضمن طرح مسائل دردناک جامعه، برای رسیدن به آرمانهای معارفپروری برنامهای پیشنهاد میکند. رسالۀ <em>رهبر نجات</em> یک دستورالعمل بزرگ اخلاقی، فلسفی، اقتصادی و معنوی است که در این روزگار نیز به نفع اهل دین و ملت و بشریت است. در رسالۀ عایله نیز از ضرورت تشکیل عایله و استحکام آن سخن به میان آمده است. نگارنده در پایان، پس از بررسی آثار فطرت به این نتیجه رسیده است که آثار این نویسندۀ اصلاحگرا و تجددخواه نهتنها در زمان خود بهعنوان برنامۀ انتباه و رهایی کشور از عقبماندگی محسوب میشدند، بلکه امروز نیز در خودشناسی معنوی، ملی و تحکیم اساس اجتماعی جامعه میتوانند مؤثر باشند.https://www.rudakijournal.ir/article_21715_77e8db907380e5d3997fe840c6578cbe.pdfرایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستانرودکی: پژوهش های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی102320090601Ањмади Дониш–оѓозгари инќилоби фикрӣ дар Бухороاحمد دانش، آغازگر انقلاب فکری در بخارا22524921716FAرسولهادیزادهاستادیارJournal Article20090706Ањмади Дониш дар таърихи адабиёт ва афкори иљтимої ва сиёсии Бухорои ќарни нуздањуми мелодї яке аз афроди барљаста ва номдор ба шумор меравад. Андешањои пешгомонаи осори адабї ва фалсафии вай дар бедории фикрї ва миллии бисёре аз равшанфкрони он давра наќше бориз доштааст. Дар ин маќола пас аз баёни шарњи њоли мухтасари ин мутафаккири ислоњгаро наќши ў дар бедории фикрии мардуми Бухоро баррасї шудааст. Дониш дар соли 1826 дар Бухоро дида ба љањон кушуд. Пас аз гузарондани тањсилоти муќаддамотї ба яке аз мадориси Бухоро рафт ва пас аз итмоми тањсилот ба хидмати дарбори амири Бухоро даромад. Баъдњо ба Петербург рафт ва дар он љо бо пешрафти илмї ва фарњангии Русия ошно шуд ва пас аз бозгашт пешнињоди ислоњоти куллии системаи давлатдории иморати Бухороро матрањ кард, ки бо мухолифати амир мувољењ шуд ва сабаби табъиди ў гардид. Дониш дар соли 1885 ба Бухоро бозгашт ва ба таълифу тадвини осори фалсафї ва адабї машѓул шуд ва дар њамон љо таълифи китоби пурмуњтавои худ «Наводир-ул-ваќоеъ»-ро ба охир расонд. Ин китоб дар байни ањли адаб шуњрати беандозае ёфт. Ањмади Дониш дар асари дигаре бо номи «Рисолаи таърихї» танњо роњи ислоњи иморати фартути Бухороро сарнигун кардани он бо зўр донист. Андешањои љасуронаи Ањмади Дониш на танњо бар равшанфикрони муосир ва њамсоли ў таъсире бузург дошт, балки барои бедории љавонони тараќќихоњи он замон низ омили муњим гардид.
احمد دانش در تاریخ ادبیات و افکار اجتماعی و سیاسی بخارای قرن نوزدهم میلادی یکی از افراد برجسته و نامدار بهشمار میرود. اندیشههای پیشگامانۀ آثار ادبی و فلسفی احمد دانش در بیداری فکری و ملی بسیاری از روشنفکران آن دوره نقشی بارز داشته است. در این مقاله پس از بیان شرححال مختصر این متفکر اصلاحگرا، نقش او در بیداری فکری مردم بخارا بررسی شده است. دانش در سال ۱۸۲۶م در بخارا دیده به جهان گشود. پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی به یکی از مدارس بخارا رفت و پس از اتمام تحصیلات به خدمت دربار امیر بخارا درآمد. بعدها به پترزبورگ رفت و در آنجا با پیشرفت علمی و فرهنگی روسیه آشنا شد و پس از بازگشت، پیشنهاد اصلاحات کلی سیستم دولتداری امارت بخارا را مطرح کرد که با مخالفت امیر مواجه شد و سبب تبعید او گردید. دانش در سال ۱۸۸۵م به بخارا بازگشت و به تألیف و تدوین آثار فلسفی و ادبی مشغول شد و در همانجا تألیف کتاب پرمحتوای خود، <em>نوادرالوقایع</em>، را به آخر رساند. این کتاب در بین اهل و ادب شهرت بیاندازهای یافت. احمد دانش در اثر دیگری با نام <em>رسالۀ تاریخی</em> تنها راه اصلاح امارت فرتوت بخارا را سرنگون کردن آن با زور دانست. اندیشههای جسورانۀ احمد دانش نهتنها بر روشنفکران معاصر و همسال او تأثیری بزرگ داشت، بلکه برای بیداری جوانان ترقیخواه آن زمان نیز عاملی مهم گردید.https://www.rudakijournal.ir/article_21716_47ada5281a1923e8f0a7c0700e7957c9.pdf